13:25 ICT Thứ hai, 24/11/2014
h

Menu

dnnd
lsv
qp
ptt
lqp
tma
ttl
tqt
LTA
lhn
ndk

Thống kê truy cập

Đang truy cậpĐang truy cập : 4


Hôm nayHôm nay : 692

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 33322

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 4515205

Trang nhất » Tin Tức » Sân Khấu

Rối nước - Loại hình nghệ thuật độc đáo của làng quê

Thứ bảy - 12/05/2012 17:13


Rối nước - Loại hình nghệ thuật độc đáo của làng quê

Cuộc sống hiện đại đang làm mai một dần loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hoá Việt Nam: múa rối nước. Những người đam mê rối nước đang đứng trước những thách thức để tồn tại. Song không vì thế, rối nước mất đi những nét hấp dẫn vốn có. ở nhiều làng quê Bắc Bộ, sân khấu múa rối nước vẫn là nơi để người nông dân "xả hơi" lúc nông nhàn hay vào những dịp hội làng,... Nam Định, một trong những cái nôi của môn nghệ thuật này đã và đang góp phần gìn giữ và phát triển nghệ thuật múa rối nước cho muôn đời.

Theo văn bia ở núi Đọi (Hà Nam), rối nước xuất hiện vào năm 1014. Còn theo gia phả của họ Đoàn, thôn Rạch, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, rối nước Nam Định có từ năm 1460. Trải qua bảo thăng trầm của lịch sử, thậm chí trong những thời kỳ bị đô hộ, quân xâm lược đã thực hiện chính sách đồng hoá hòng xoá nhoà những giá trị văn hoá truyền thống của nước ta, nhưng rối nước vẫn được cất giấu trong tiềm thức của người nông dân Việt Nam để rồi phát triển thành nghệ thuật sân khấu độc đáo và đặc sắc của làng quê Việt Nam.

Lý do nào khiến múa rối nước được coi là loại hình nghệ thuật độc đáo? Câu trả lời đơn giản là tất các các "nhân vật" đều hoạt động ở dưới nước. Từ con trâu, con voi đến con rồng ở dưới nước mà vẫn phun ra lửa mới thật là tài nghệ. Tất cả các trò diễn đều phản ánh sinh hoạt đời thường của nhà nông như: câu cá, dệt vải, xay lúa và 16 trò chơi dân gian như: đấu vật, chọi trâu, múa rồng,... Bên cạnh đó, các tích trò nhằm tái hiện cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc như Trưng Trắc, Trưng Nhị, Đinh Bộ Lĩnh, Hưng Đạo Đại vương, Lê Lợi,... Những tích trò này thường chỉ diễn theo đoạn nhưng mang nội dung nhất định để người xem hiểu được ý đồ của đoạn diễn. Tất cả những trò diễn trên được thực hiện qua dàn "diễn viên" (con trò) trên sân khấu nước (còn gọi Thuỷ đình).

1
Rối nước - một loại hình nghệ thuật độc đáo, mang đậm bản sắc văn hoá Việt Nam

Diễn viên rối nước chia làm hai loại. Loại xuất hiện trên sân khấu Thuỷ đình (Đây là sân khấu xây cố định dưới ao, hồ, kiến trúc theo kiểu mái đình có đao cong. Nếu đi biểu diễn ở xa có sân khấu di động, đó là bể chứa nước lớn), là những pho tượng nhỏ được các nghệ nhân tạo hình đục đẽo, gọt giũa từ gỗ mít, gỗ sung, gỗ vông và được phân chia theo khớp của người hoặc khớp của các con vật. Bên ngoài những con trò bao giờ cũng được phủ bằng lớp sơn màu sắc tương phản khá lộng lẫy, mang sắc thái dân gian. Ví dụ, nhân vật Trưng Trắc sơn màu đỏ, Trưng Nhị màu xanh, Thi Sách màu xanh lục có in các đồng tiền tròn. Với những tiểu phẩm nói về những người nông dân chân chất, chăm chỉ lao động, nhân vật đàn ông sơn màu nâu, đàn bà áo xanh lá cây, váy đen. Những con trò này được gắn trên mảng nứa nhỏ.

Loại nhân vật thứ hai không xuất hiện trên sân khấu Thuỷ đình. Đây là những nghệ sĩ nông dân toàn tài - linh hồn của đêm diễn. Họ ngâm mình dưới nước không kể mùa hè hay mùa đông. Khi màn đêm buông xuống, đèn bật sáng, mái đình cong cong in trên mặt nước và tấm y môn thêu long, ly, quy, phượng lộng lẫy hiện ra, cũng là lúc quân rối xuất hiện. Nghệ sĩ điều khiển chúng qua sợi dây nối từ quân rối tới vị trí của mình. Hai tay, hai chân chỉ huy, mắt dõi theo hành động của quân rối vẫy vùng trên sóng nước, miệng hát hoặc nói minh hoạ. Nhạc vang lên minh họa cho các đoạn diễn.

Với câu hỏi ai có thể sắm được những vai chính trong các vở rối? Ông Đoàn Văn Đoàn - Trưởng đoàn rối nước thôn Rạch xã Hồng Quang, huyện Nam Trực - cho biết: "Ngày xưa ở làng anh có gánh hát chèo, bao nhiêu cô gái biết hát, cô nào cũng sắc nước hương trời nhưng chỉ có mình cô Soan là có thể sắm được vai Thị Mầu mà thôi. Nghĩa là thân xác cô Soan đã chứa đựng tính cách cô Mầu: lẳng lơ, trơ trẽn,... Nếu tích trò này được biểu đạt bằng nghệ thuật rối nước thì con rối Thị Mầu đã nhờ tâm hồn và tài năng của cô Soan để giãi bày cái háo hức tuổi xuân của mình".

Nói thế có nghĩa là sân khấu chèo cũng như sân khấu rối nước, không phải ai cũng sắm được vai chính. Người sắm vai chính trên sân khấu rối nước phải có sức khỏe dẻo dai để ngâm mình dưới nước hàng giờ đồng hồ, phải có tài năng và tâm hồn để quán xuyến từ đầu đến cuối trò diễn, đặc biệt là những tích trò kể về các chư vị có công với Tổ quốc. Đến nay, đoàn rối nước thôn Rạch, Hồng Quang mới có hai người sắm được vai Trưng Trắc, một đã qua đời, người thứ hai tuy đã già nhưng may là thời hiện đại, nghệ sĩ rối nước không phải hát, nói trực tiếp nữa, tất cả được ghi vào băng nên bà vẫn sắm được vai này. Còn nghệ sĩ điều khiển quân rối thì chưa có máy móc nào thay thế được. Vả lại nếu thay thế được thì múa rối nước đâu còn những nét đặc sắc vốn có nữa.

Âm nhạc của rối nước đóng vai trò hết sức quan trọng, quyết định đến thành công của đêm diễn. Chỉ bằng hồ, sáo, nhị và bộ gõ, các nghệ sĩ nông dân đã tạo ra nền nhạc lúc réo rắt, khi trầm buồn, góp phần làm nổi bật các động tác múa của quân rối. Thí dụ, trò diễn đánh cá, với nền nhạc theo điệu lưu thuỷ, cò lả, người xem tưởng tượng ra cảnh cá bơi lội tung tăng dưới nước và có cảm giác mình đang là khách du xuân. Trên nền nhạc ấy, các quân rối xuất hiện với thuyền, nơm, vó bè, vó tay,... Nhờ 5 diễn viên ngâm mình dưới nước điều khiển mà sân khấu thuỷ đình như một bãi đánh cá lúc sôi động nhất.

Tuy vậy, nét độc đáo của nghệ thuật rối nước vẫn là sự kết hợp hài hoà giữa bàn tay vàng và tâm hồn nghệ sĩ thông qua sợi dây làm cho quân rối biến hoá khôn lường. Người xem cũng có những cảm xúc buồn, vui, căm giận, uất ức như chính quân rối đang vẫy vùng trên sân khấu. Người nghệ sĩ đã coi con rối như vật tri âm, tri kỷ. Khi xem rối nước vào một đêm đông giá rét, lạnh buốt tâm can, chúng ta mới thấy được lòng đam mê nghệ thuật của những nghệ sĩ đang ngâm mình dưới độ sâu hàng mét nước để cống hiến cho khán giả những tiết mục độc đáo, hấp dẫn. Vào thời điểm đó, họ đâu chỉ là nghệ sĩ mà còn là những chiến sĩ trên mặt trận văn hoá, quyết tâm duy trì và bảo tồn nền văn hoá dân tộc.

Thực vậy, 35 nghệ sĩ của phường rối thôn Rạch, Hồng Quang đã nhiều lần biểu diễn như vậy trong những ngày lễ hội của làng mình và các làng bạn. Vì thế, gần 600 năm qua, từ ngày ông tổ của phường rối này trao nghề cho con cháu đến nay, họ đã trưởng thành và dần khẳng định mình trong đời sống văn hoá - nghệ thuật tỉnh Nam Định nói riêng và cả nước nói chung. Kỷ niệm sâu sắc nhất của những nghệ sĩ đồng quê này là năm 1968, khi họ được biểu diễn phục vụ Quốc hội.

Cái hay của phường rối thôn Rạch, xã Hồng Quang là những nghệ sĩ lão làng luôn coi trọng việc truyền nghề cho con cháu, đặc biệt chú trọng phát hiện những thiếu nhi có năng khiếu múa rối nước. Những nghệ sĩ lão làng cũng bỏ nhiều công sức để tạc tượng. Tượng của phường rối này xếp đầy một kho, không những đủ cho 20 tiết mục mà còn xuất cho đoàn rối nước Trung ương. Từ đó, họ có tiền mời đạo diễn, mua kịch bản. Nhờ thế, tính chuyên nghiệp dần được nâng lên sau những đêm diễn.

Hiện nay, Rối nước Việt Nam đã có mặt ở nhiều quốc gia trên thế giới, được bạn bè quốc tế đón nhận nồng nhiệt và hết sức thán phục trước tài năng của những nghệ sĩ đồng quê Việt Nam. Từ những vở múa rối đặc sắc, bạn bè quốc tế có dịp hiểu hơn về con người, đất nước, tâm hồn Việt Nam dung dị, hiền hoà mà giàu nghị lực. Song một thực tế buồn, khán giả trong nước có nhu cầu thưởng thức môn nghệ thuật này đang mai một dần theo thời gian. Tôi nhớ lời tâm sự của một người đã gắn bó lâu năm với Nhà hát múa rối nước Thăng Long "Người nước ngoài thì háo hức chào đón. Nhiều người trong số họ còn thuộc lòng từng tích trò, nói về chú Tễu bằng cả niềm yêu mến. Còn khán giả trong nước thì đang quay lưng lại...".

Đó quả là một thực tế đáng buồn. Nhưng dù thế nào, múa rối nước Việt Nam vẫn nỗ lực để giữ lại cho đời, cho dân tộc một loại hình nghệ thuật có một không hai trên thế giới. Cố gắng của tỉnh Nam Định, trong những năm qua, cùng sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế đã và đang mang lại hiệu quả thiết thực. Tuy vậy, muốn cho rối nước bảo tồn và phát triển, các cấp chính quyền cần quan tâm hơn, đặc biệt ngành văn hóa - thông tin cần đưa các phường rối nước vào một tổ chức nghệ thuật, tạo cho họ vị thế nhất định trong cộng đồng để hình ảnh chú Tễu và những con rối đầy sinh động sẽ mãi là một trong những đại diện tiêu biểu của văn hoá, của tâm hồn, nhân cách Việt Nam.

Đã từ lâu hình ảnh chú Tễu đã trở thành biểu tượng đẹp của nghệ thuật, của tâm hồn người Việt Nam. Hình ảnh này cũng gắn liền với những thăng trầm của một loại hình nghệ thuật độc đáo chỉ có duy nhất ở Việt Nam: Múa rối nước. Đây là nét sinh hoạt văn hoá cộng đồng mang đậm dấu ấn của làng quê vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

 

Nguyễn Đức Hòe

 

Nguồn tin: Tạp chí Văn Nhân

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Từ khóa: đam mê
Comment addGửi bình luận của bạn
Mã chống spamThay mới

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn